Hofmann, Leary i Ram Dass — chemik, prorok i pielgrzym rewolucji świadomości

Każda rewolucja ma swoich ludzi: tego, kto odkrywa, tego, kto głosi, i tego, kto idzie dalej, gdy kurz opada. Rewolucja świadomości połowy XX wieku miała ich trzech — Alberta Hofmanna, Timothy’ego Leary’ego i Ram Dassa — i ich trzy biografie układają się w jedną opowieść o tym, jak Zachód na chwilę otworzył drzwi, których od dawna nie otwierał: drzwi do pytania, czym właściwie jest świadomość.

Ten artykuł jest spojrzeniem historycznym — na ludzi, idee i epokę. I na to, dlaczego ta epoka jest, dosłownie, zapisana w niebie, które astrologia czytała na długo przed nią.

To jest biblioteka, nie poradnik. Tekst omawia biografie i idee z historii XX wieku oraz książki tych autorów. Nie zawiera instrukcji, dawek ani źródeł i nie jest zachętą do stosowania jakichkolwiek substancji — ich status prawny w Polsce jest jednoznaczny. To nie jest porada medyczna. W kryzysie psychicznym sięgnij po pomoc człowieka: Telefon Zaufania dla Dorosłych 116 123 (codziennie 14:00–22:00).

Hofmann — chemik, który nie szukał rewolucji

Zacznijmy od najmniej spodziewanego rewolucjonisty: cichego, eleganckiego szwajcarskiego chemika, który całe życie przepracował w laboratorium firmy Sandoz w Bazylei. Albert Hofmann (1906–2008) nie był prorokiem ani buntownikiem. Był badaczem alkaloidów sporyszu, szukającym związków o zastosowaniu krążeniowym. W 1938 roku zsyntetyzował dwudziesty piąty związek z serii — i odłożył go na półkę jako nieciekawy.

Wrócił do niego pięć lat później, w 1943, wiedziony — jak sam pisał — przeczuciem. Przy pracy przypadkowo wchłonął śladową ilość substancji i doświadczył czegoś, czego chemia nie umiała wytłumaczyć. Trzy dni później przeprowadził świadomy eksperyment na sobie i wracał do domu na rowerze (wojenna Szwajcaria, brak samochodów) w stanie, który przeszedł do historii jako symboliczny początek całej epoki.

Co dla nas najważniejsze: Hofmann do końca życia był ambiwalentny wobec własnego odkrycia. Dożył 102 lat i patrzył, jak jego „dziecko" staje się najpierw narzędziem badań, potem symbolem kontrkultury, wreszcie przedmiotem paniki i delegalizacji. Tytuł jego wspomnień — „LSD. Moje trudne dziecko" (oryg. LSD – mein Sorgenkind, 1979; polskie wydanie: Cień Kształtu, 2016, tł. Krzysztof Lewandowski) — oddaje tę rozdartość: bolał nad rekreacyjnym nadużyciem i marzył, by substancja służyła wyłącznie w kontrolowanych warunkach — terapii, badaniach, kontemplacji. Hofmann jest dowodem, że u źródła tej historii nie stał szaleniec, lecz trzeźwy naukowiec, który widział duchowy potencjał i lękał się jego profanacji.

Leary — prorok, który podzielił świat

A potem przyszedł człowiek, który zamienił badania w krucjatę — i do dziś budzi spór.

Timothy Leary (1920–1996) był uznanym psychologiem, wykładowcą Harvardu, gdy na początku lat 60. uruchomił wraz ze współpracownikami serię eksperymentów nad odmiennymi stanami świadomości (znanych jako Harvard Psilocybin Project). Z tych badań wyszła rzecz cenna i trwała — koncepcja „set and setting", o której niżej. Ale wyszła też z nich postać, której temperament okazał się większy niż naukowa ostrożność.

Leary uwierzył, że odkrył klucz do przemiany całej cywilizacji — i zaczął go głosić jak prorok. Stracił posadę na Harvardzie w 1963. Ukuł hasło „turn on, tune in, drop out", które stało się okrzykiem pokolenia. Krąży opowieść, że prezydent Nixon nazwał go „najniebezpieczniejszym człowiekiem w Ameryce" — to chwytliwa fraza, ale jej źródło jest niepewne i bywa uznawana za apokryf; pewne jest natomiast to, że władza widziała w nim realne zagrożenie. Reszta jego życia to już barwna, chaotyczna legenda: procesy, więzienie, ucieczka, rola kontrkulturowej ikony.

Trzeba o Learym powiedzieć rzecz uczciwą i niewygodną: wielu — także jego sprzymierzeńców — uważało, że jego ewangelizacja bardziej zaszkodziła niż pomogła. Zamieniając ostrożne badania w masowe hasło, dołożył się do reakcji, która na dekady przymknęła poważną naukę w tej dziedzinie — choć historycy podkreślają, że przyczyn było wiele naraz (zaostrzone regulacje po aferze talidomidowej, wstrzymanie dostaw przez Sandoz w 1965, prohibicja 1970), a rozgłos Leary'ego był jednym z nich, nie jedynym. Dlatego piszemy o nim jako o fascynującej, sprzecznej postaci historycznej — nie jako o autorytecie, którego rad należy słuchać. Jego życie jest lekcją o tym, jak prawdziwa intuicja zniszczona brakiem umiaru potrafi obrócić się przeciw sobie.

„Set and setting" — co po Learym zostało

Jeśli coś z naukowego dorobku Leary’ego przetrwało próbę czasu i jest dziś mainstreamem psychologii, to właśnie „set and setting".

• Set (nastawienie) — Twój stan wewnętrzny: myśli, intencje, lęki, oczekiwania, dojrzałość psychiczna.
• Setting (otoczenie) — kontekst zewnętrzny: miejsce, ludzie, bezpieczeństwo, cisza.

Teza brzmi: przebieg każdego głębokiego stanu zależy w ogromnym stopniu od tych dwóch czynników. I — co kluczowe — dotyczy to nie tylko stanów wywołanych czymkolwiek, ale każdej pracy z głębią: medytacji, oddechu holotropowego (o którym piszemy przy Jungu i Grofie), rekolekcji, modlitwy, a nawet sesji terapeutycznej. To dlatego wszystkie dojrzałe tradycje kontemplacyjne tak skrupulatnie dbają o miejsce, przygotowanie i wspólnotę. Leary spopularyzował to pojęcie (sama para terminów krążyła już wcześniej) — nazwał coś, co mędrcy wiedzieli od tysiącleci, i to jego trwały ślad.

Ram Dass — pielgrzym, który poszedł dalej

Najpiękniejsze w tej historii jest jednak to, co stało się z trzecim człowiekiem.

Richard Alpert był psychologiem z Harvardu, współpracownikiem Leary’ego, i razem z nim stracił posadę. Ale jego droga skręciła w zupełnie inną stronę. Rozczarowany tym, że przebłyski są ulotne i nie zmieniają trwale życia, pojechał do Indii, spotkał swojego nauczyciela duchowego i wrócił przemieniony — już nie jako Richard Alpert, lecz jako Ram Dass. W 1971 wydał książkę „Be Here Now" („Bądź tu teraz"), która stała się jedną z najważniejszych pozycji duchowych swojego pokolenia.

Sens jego zwrotu jest dla całej tej serii kluczowy i domyka ją lepiej niż cokolwiek innego. Ram Dass zrozumiał — i głosił do końca życia — że przebłysk to nie droga. Że chemiczne otwarcie drzwi może najwyżej pokazać, że jest coś za nimi, ale przejść przez nie trzeba codzienną praktyką: medytacją, oddaniem, służbą, obecnością. To jest dokładnie ta sama mądrość, którą wyraził Alan Watts swoim „odłóż słuchawkę, gdy dostaniesz wiadomość" — i którą my powtarzamy w każdym z tych tekstów. Drzwi to nie ścieżka. Ścieżką jest to, co robisz codziennie, trzeźwo, przez lata.

Most do nieba — Uran, Pluton i archetyp epoki

Na koniec rzecz, która spina tę historię z astrologią nie metaforycznie, lecz dosłownie. Połowa lat 60. to czas koniunkcji Urana z Plutonem — aspektu, który astrologia archetypowa (Richard Tarnas, o którym piszemy osobno) wiąże z falami buntu, gwałtownego przyspieszenia i przewrotu.

Trudno o czystszy przykład tego archetypu niż rewolucja świadomości:

• Uran — Prometeusz, bunt, nagłe wyzwolenie, kradzież ognia bogów, rozsadzenie starych form. Leary jest niemal karykaturalnie uranowy.
• Pluton — podziemna siła transformacji, intensywność, śmierć starego porządku i odrodzenie. Cała epoka schodziła w głąb, w to, co zakazane i ukryte.

Te trzy biografie — ostrożny chemik, płomienny prorok, pokorny pielgrzym — są ludzką twarzą tego nieba. A jeśli masz w swojej karcie mocny Uran albo Pluton, nosisz w sobie cząstkę tego samego archetypu: napięcie między pragnieniem przełomu a pokusą, by spłacić je za tanio.

Pytanie na koniec

Hofmann lękał się profanacji. Leary spłonął własnym ogniem. Ram Dass zrozumiał, że trzeba wracać do domu na piechotę. Trzy odpowiedzi na to samo pytanie — co zrobić z przebłyskiem czegoś większego niż codzienne ja?

Gdzie w Twoim życiu miałeś już przebłysk czegoś większego — i czy potraktowałeś go jak drzwi, przez które trzeba przejść pracą, czy jak widok, do którego chciałeś tylko wracać?

Mapa pokazuje kierunek. Przez próg przechodzi się samemu — trzeźwo, we własnym czasie, z szacunkiem dla własnej duszy.