Alan Watts — ego jako iluzja i wszechświat, który doświadcza siebie

Są myśliciele, których czyta się jak instrukcję, i tacy, których słucha się jak muzyki. Alan Watts (1915–1973) należał do drugich. Były duchowny, który porzucił ambonę dla Zen; Brytyjczyk, który stał się głosem Zachodu szukającego Wschodu; filozof, którego nagrane wykłady — pół wieku po jego śmierci — wracają dziś do milionów słuchaczy. Jeśli Hofmann był chemikiem tej historii, a Leary jej prorokiem, to Watts był jej filozofem — tym, który nie potrzebował niczego prócz słów, by pokazać, że jesteś czymś innym, niż myślisz.

Ten artykuł jest o jednej idei, którą Watts obracał na tysiąc sposobów przez całe życie — i o tym, dlaczego ta idea jest cichym fundamentem wszystkiego, co czytamy w Twojej karcie.

To jest biblioteka, nie poradnik. Artykuł omawia filozofię i książki Alana Wattsa. Astrologia i samopoznanie są tu językiem refleksji, nie przepowiednią ani poradą. Mapa pokazuje kierunek; drogą idziesz Ty.

Człowiek między dwoma światami

Watts urodził się w Anglii i już jako nastolatek wsiąkł w buddyzm — czytał, korespondował z badaczami, wcześnie zaczął pisać. Przez pewien czas był księdzem episkopalnym, próbując pogodzić chrześcijańską mistykę z tym, co odkrywał na Wschodzie. Ale habit okazał się za ciasny. Watts zdjął go i resztę życia spędził jako wolny filozof — wykładowca, pisarz, głos radiowy z Kalifornii, gdzie trafił w samo serce kulturowego wrzenia połowy XX wieku.

Jego dar nie polegał na tworzeniu nowej filozofii. Polegał na tłumaczeniu — przekładaniu Zen, Taoizmu i Vedanty na język, w którym zachodni umysł mógł je usłyszeć bez egzotycznej maskarady. The Way of Zen (1957) do dziś bywa pierwszą książką, od której ludzie Zachodu zaczynają. Ale jego najgłębsza książka nosi tytuł, który sam w sobie jest całą nauką: „The Book: On the Taboo Against Knowing Who You Are" (1966) — po polsku wydana jako „Książka o tabu na drodze do samopoznania" (Kendra, tł. Elżbieta Szczudło).

Tabu, o którym mówił

Watts twierdził, że nasza kultura nosi w sobie ukryty zakaz — tabu — dotyczący jednej prawdy: że nie jesteś oddzielnym ego zamkniętym w worku skóry.

Od dziecka uczymy się, że „ja" to coś, co kończy się na granicy ciała; że świat jest na zewnątrz, obcy i niezależny; że jesteś samotnym podmiotem, który przybył na świat i kiedyś go opuści. Watts nazywał to „skórą zamkniętym ego" (skin-encapsulated ego) i uważał za źródło głębokiego, kulturowego cierpienia — poczucia wyobcowania, samotności, walki z rzeczywistością, która tak naprawdę jest Twoją własną głębią.

W zamian proponował obraz, który stał się jego znakiem firmowym: nie przybyłeś NA świat — wyrosłeś Z niego. Tak jak jabłoń „jabłkuje", tak Ziemia „uczłowiecza się" w Tobie. Nie jesteś fragmentem wrzuconym do obcego kosmosu; jesteś sposobem, w jaki wszechświat doświadcza samego siebie w tym jednym, niepowtarzalnym punkcie. Oddzielność jest realna jak fala — i tak samo jak fala nie jest oddzielna od oceanu.

To nie była dla Wattsa poetycka ozdoba. To była zmiana tożsamości — i właśnie dlatego nazywał ją tabu: bo kultura zbudowana na oddzielnym ego nie chce, byś przejrzał grę.

„Backwards law" i sztuka nie-chwytania

Z tej jednej intuicji Watts wyprowadzał praktyczne wnioski, z których najsłynniejszy to prawo odwrotności (backwards law): im mocniej chwytasz się bezpieczeństwa, tym bardziej czujesz się niepewny. Im rozpaczliwiej szukasz szczęścia, tym bardziej Ci umyka. Woda trzymana w zaciśniętej pięści wycieka; woda w dłoni otwartej — zostaje.

To jest zachodni przekład taoistycznego wu wei — działania-przez-niedziałanie, płynięcia z prądem rzeczy zamiast walki z nimi. I jest to, dla osoby pracującej z własną kartą, niezwykle praktyczne: tak wiele cierpienia bierze się z chwytania tożsamości, ról, kontroli — z napięcia „ja muszę". Watts pytał: a gdybyś na chwilę puścił?

Watts a odmienne stany — i granica, której nie przekraczał

Watts napisał książkę o doświadczeniu odmiennych stanów świadomości — „The Joyous Cosmology" (1962). Ale jego stanowisko było trzeźwe i strzeże tej samej granicy, którą trzymamy w całej tej serii. Z jego myśli wyrasta obrazowa przestroga, którą często mu się przypisuje: kiedy już odbierzesz wiadomość, odłóż słuchawkę.

To znaczy: jakikolwiek przebłysk może najwyżej zasygnalizować, że oddzielne ego nie jest ostatnim słowem — ale fiksacja na samym sygnale mija się z celem. Prawdziwą pracą jest dla Wattsa kontemplacja, medytacja, Zen — codzienne, trzeźwe przyglądanie się temu, kim naprawdę jesteś. Środek nie jest drogą. Co najwyżej bywa palcem wskazującym księżyc — a kto wpatruje się w palec, nie zobaczy księżyca.

Dlatego Watts jest w tej bibliotece postacią centralną: pokazuje, że całe to terytorium — rozpuszczenie ego, jedność, „ja, które jest większe niż ja" — jest dostępne przez samą filozofię i kontemplację, bez niczego więcej.

Most do Twojej karty — Ketu, Neptun, not-self

Tu filozofia Wattsa schodzi się z językiem, którym czytamy kosmogram:

• Ketu (wedyjski południowy węzeł) — punkt mokszy, wyrzeczenia, rozpuszczenia jednostkowego „ja". Ketu to dokładnie ten ruch, który Watts opisywał: odpuszczenie oddzielnej tożsamości ku temu, co poza nią. (Piszemy o tym także przy DMT i stanach granicznych.)
• Neptun — w astrologii ewolucyjnej planeta zatarcia granic ego, jedności oceanicznej (Watts uwielbiał metaforę fali i oceanu!), mistyki. Patrz koniunkcja Saturna z Neptunem 2026.
• Not-self w Human Design — fałszywe „ja" zbudowane z presji otoczenia, z cudzych oczekiwań wsiąkniętych przez otwarte centra. To niemal dosłowny odpowiednik Wattsowego „skórą zamkniętego ego" — iluzji, którą bierzemy za siebie.

Kiedy w Twojej Księdze Duszy czytamy o rozpuszczaniu fałszywej tożsamości, o powrocie do autorytetu wewnętrznego, o tym, co Twoje, a co pożyczone — mówimy językiem, którego Watts był mistrzem. On dał filozoficzną ramę temu, co Twoja karta pokazuje jako konkretny, osobisty proces.

Pytanie na koniec

Watts lubił powtarzać, że największy żart kosmiczny polega na tym, iż szukamy wszędzie tego, czym już jesteśmy — jak ktoś, kto z latarką szuka latarki.

Gdyby Twoje oddzielne „ja" było falą, a nie kamieniem — co w Twoim życiu mógłbyś dziś przestać tak kurczowo trzymać?

Nie odpowiadaj od razu. Pozwól pytaniu opaść jak liść na wodę.