DMT, „molekuła duszy" — Rick Strassman i fenomenologia stanów granicznych

Pewna grupa cząsteczek od dawna kłopocze naukę, bo zdaje się stać dokładnie na styku chemii i tego, co człowiek nazywa duszą. Najsłynniejszą z nich opisał psychiatra Rick Strassman w książce, której tytuł stał się hasłem całej epoki: „DMT. Molekuła duszy" (oryg. DMT: The Spirit Molecule, 2001; polskie wydanie: Illuminatio, tł. Maciej Lorenc).

Ten artykuł nie jest o braniu czegokolwiek. Jest o książce, badaniach i pytaniu — o tym, dlaczego doświadczenia z pogranicza świadomości od stuleci opisywane są tym samym językiem przez mistyków, osoby wracające zza progu śmierci i uczestników badań klinicznych. I dlaczego ten język jest zaskakująco bliski temu, którym astrologia mówi o Neptunie, Plutonie i wedyjskim Ketu.

To jest biblioteka, nie poradnik. Tekst omawia książkę naukową, badania kliniczne i fenomenologię stanów świadomości. Nie zawiera instrukcji, dawek ani źródeł i nie jest zachętą do stosowania jakichkolwiek substancji — ich status prawny w Polsce jest jednoznaczny. To nie jest porada medyczna. Jeśli zmagasz się z kryzysem psychicznym, sięgnij po pomoc człowieka: Telefon Zaufania dla Dorosłych 116 123 (codziennie 14:00–22:00).

Badacz, nie guru

Warto zacząć od tego, kim Strassman nie jest. Nie jest kontrkulturowym prorokiem ani sprzedawcą cudów. Jest psychiatrą z dyplomem, który na początku lat 90. XX wieku przeprowadził na University of New Mexico jedne z pierwszych zatwierdzonych przez amerykańskie władze badań klinicznych nad substancją psychodeliczną u ludzi po wieloletnim moratorium. Procedura wymagała zgód rządowych, komisji etycznych, nadzoru szpitalnego — pełnego aparatu medycyny akademickiej.

Przez kilka lat Strassman pracował z grupą ochotników, dokumentując ich przeżycia z naukową skrupulatnością. Z tego materiału powstała książka — i to jej trzeźwy, kliniczny ton sprawia, że jest tak poruszająca. Bo człowiek przygotowany na suche dane zaczyna czytać relacje, które brzmią jak zapisy z innego świata.

Co zgłaszali uczestnicy

Najbardziej uderzające w relacjach badanych było ich podobieństwo. Niezależnie od siebie, ludzie o różnych biografiach opisywali zaskakująco zbieżne motywy:

• poczucie całkowitego rozpuszczenia zwykłego „ja" — przekroczenia granic ciała i biografii;
• wrażenie wejścia w inną, autonomiczną rzeczywistość, doświadczaną jako bardziej realna niż codzienność;
• spotkania z czymś, co przeżywali jako obecności czy istoty;
• stany mistycznej jedności oraz przeżycia uderzająco podobne do relacji osób wracających z pogranicza śmierci.

Strassman, jako psychiatra, mógł zamknąć to w rubryce „halucynacje". Nie zrobił tego — bo fenomenologia była zbyt spójna, zbyt powtarzalna, zbyt bliska temu, co od wieków opisuje literatura mistyczna i raporty o doświadczeniach z pogranicza śmierci (NDE). Postawił więc pytanie odważniejsze: co, jeśli te stany są naturalną częścią ludzkiej psychiki — a substancja jedynie otwiera do nich drzwi, które organizm i tak czasem otwiera sam?

Hipoteza szyszynki — i dlaczego mówimy „hipoteza"

Tu pojawia się najsłynniejsza i najbardziej sporna część książki. Strassman zauważył, że DMT występuje śladowo w organizmach ssaków — to fakt ustalony. I postawił spekulatywną hipotezę: że być może szyszynka — maleńki gruczoł w głębi mózgu, który dawne tradycje wiązały z „trzecim okiem" — odgrywa rolę w wytwarzaniu tej cząsteczki w przełomowych momentach życia: przy narodzinach, przy śmierci, w stanach mistycznych.

Trzeba to powiedzieć jasno, bo sam Strassman to robi: to jest hipoteza, nie udowodniony fakt. Nauka nie potwierdziła, by szyszynka produkowała DMT w istotnych ilościach ani by odpowiadała za przeżycia graniczne. Strassman formułuje to jako propozycję badawczą i metaforę — i właśnie dlatego nazwał DMT „molekułą duszy": nie jako twierdzenie biochemiczne, lecz jako poetycki skrót dla pytania, gdzie w ciele spotyka się materia z tym, co przekracza ciało.

My traktujemy to tak samo: jako piękne pytanie z historii nauki, nie jako pewnik.

Most do astrologii — Neptun, Pluton, Ketu

Dlaczego to wszystko pojawia się na stronie poświęconej astrologii i samopoznaniu? Bo astrologia od tysiącleci ma własny słownik dla dokładnie tych samych stanów duszy, które opisują badani Strassmana.

• Neptun — w astrologii ewolucyjnej to planeta rozpuszczenia granic ego, jedności oceanicznej, mistyki i jej cieni: złudzenia, ucieczki, zatarcia konturów rzeczywistości. Fenomenologia „rozpłynięcia ja" to czysty język neptuniczny. Patrz koniunkcja Saturna z Neptunem 2026 — spotkanie twardej struktury z tym, co bezgraniczne.
• Pluton — śmierć i odrodzenie tożsamości, zejście do podziemia i powrót przemienionym. Relacje o „przejściu przez śmierć i powrocie" to plutonowy rdzeń. Patrz Pluton w 8. domu, domu śmierci, transformacji i tego, co ukryte.
• Ketu — w tradycji wedyjskiej południowy węzeł Księżyca, punkt rozpuszczenia, wyrzeczenia, mokszy. Ketu to kierunek wycofania z jednostkowego „ja" ku temu, co poza nim — duchowe odłączenie, które w skrajności wygląda jak rozpad, a w dojrzałości jak wyzwolenie.

To nie są te same rzeczy co cząsteczka z laboratorium Strassmana. To drugi język opisujący to samo terytorium — terytorium, na którym granice oddzielnego ja stają się cienkie. Astrologia mapuje je przez archetypy planet; psychiatria Strassmana — przez fenomenologię; mistyka — przez modlitwę i kontemplację. Trzy mapy, jedno terytorium.

Dlatego ta literatura nas interesuje. Nie jako instrukcja — jako pogłębienie słownika, którym czytamy Twoją kartę. Kiedy w kosmogramie widzimy mocny Neptun na Słońcu albo wędrówkę przez okres Ketu, mówimy o procesach, które wielka tradycja badań nad świadomością opisuje od własnej strony.

Granica, której nie przekraczamy

Trzeba to powtórzyć bez ogródek, bo to jest istota uczciwości tego tekstu: opisujemy książkę i badania — nie zachęcamy do niczego. Status prawny tych substancji w Polsce jest jednoznaczny, a ich działanie bywa potężne i ryzykowne, zwłaszcza dla osób z predyspozycją do kryzysów psychicznych. Wartość, którą tu widzimy, leży w pytaniu, nie w substancji: dlaczego ludzka psychika w ogóle posiada zdolność do takich stanów — i co to mówi o naturze duszy?

A na to pytanie odpowiedzi szuka się też ścieżkami, które nie wymagają niczego prócz oddechu, ciszy i odwagi spojrzenia w głąb. O jednej z nich — holotropowym oddechu Grofa — piszemy w artykule o psychologii transpersonalnej.

Pytanie na koniec

Strassman nazwał swoją cząsteczkę „molekułą duszy" nie dlatego, że znalazł duszę pod mikroskopem — lecz dlatego, że jego trzeźwe, kliniczne badanie doprowadziło go do progu, na którym kończy się chemia, a zaczyna pytanie najstarsze z ludzkich.

Co w Tobie wie, że jesteś czymś więcej niż swoim ciałem — i czy potrzebujesz dowodu, czy raczej ciszy, by to usłyszeć?

Mapa pokazuje kierunek. Przez próg przechodzi się samemu — i najlepiej trzeźwo, w swoim czasie, z szacunkiem dla własnej psychiki.