Drzwi percepcji — od Marii Sabiny do Pollana, literatura świętych roślin

Jest pewna linia, która biegnie pod całą tą serią cicho jak korzeń pod ziemią. Nie zaczyna się w laboratorium ani na uniwersytecie — zaczyna się przy ognisku, w dłoniach kobiet, które od tysiącleci rozmawiały z Ziemią i wierzyły, że Ziemia odpowiada. To kobieca, ziemska linia mądrości — i ma swoją literaturę, swoje księgi, swoje świadectwa. O niej chcę napisać.

Patrzę na tę linię i widzę nie listę substancji, lecz łańcuch ludzi, którzy słuchali — i którzy próbowali to słuchanie zapisać słowem, byśmy my, dużo później, mogli je czytać z czcią.

To jest biblioteka, nie poradnik. Ten artykuł opowiada o książkach, tradycjach i postaciach z historii kultury. Nie zawiera instrukcji, dawek ani źródeł i nie zachęca do stosowania jakichkolwiek substancji — ich status prawny w Polsce jest jednoznaczny. Mówię o świętej tradycji i literaturze tak, jak mówi się o cudzej modlitwie: z szacunkiem, z progu. W kryzysie sięgnij po pomoc człowieka: Telefon Zaufania 116 123 (codziennie 14:00–22:00).

William James — dziadek, który nie odwrócił wzroku

Zanim ktokolwiek napisał o roślinach, napisano o doświadczeniu. Amerykański filozof i psycholog William James (1842–1910) w dziele „Doświadczenia religijne" (oryg. The Varieties of Religious Experience, 1902; polskie wydania m.in. Wyd. Marek Derewiecki, w klasycznym przekładzie Jana Hempla) zrobił rzecz, na jaką nauka jego epoki nie miała odwagi: potraktował mistyczne stany świadomości — nawrócenia, ekstazy, zjednoczenia — jako realne dane do badania, a nie urojenia.

James zauważył coś, co zostało z nami do dziś: że za cienką zasłoną zwykłej świadomości leżą inne formy świadomości, zupełnie odmienne, a my przechodzimy obok nich przez całe życie, nie wiedząc, że tam są. Nie odwrócił wzroku od tego, co dziwne. I właśnie dlatego jest dziadkiem całej tej biblioteki.

Aldous Huxley — drzwi, które się oczyszczają

Pół wieku później Aldous Huxley (1894–1963) — ten od „Nowego wspaniałego świata" — opisał w cienkiej, gęstej książce „Drzwi percepcji" (oryg. The Doors of Perception, 1954; po polsku najpierw u wyd. Przedświt, tł. Piotr Kołyszko, a w nowszych wydaniach łączonych z „Niebem i piekłem" — Cień Kształtu, tł. Marta Mikita) jedno popołudnie i jedno doświadczenie. Tytuł zaczerpnął z Williama Blake’a: „Gdyby drzwi percepcji zostały oczyszczone, wszystko jawiłoby się człowiekowi takim, jakie jest — nieskończone".

Huxley opisał zwykły fałd materiału na spodniach, krzesło, kwiaty w wazonie — i to, jak na chwilę przestały być przedmiotami do użytku, a stały się czystym istnieniem, olśniewającym samym faktem, że są. Jego teza była filozoficzna, nie chemiczna: mózg działa jak zawór redukujący, odsiewający ogrom rzeczywistości do wąskiego strumienia użytecznego dla przetrwania. Mistycy, poeci i — czasem — rośliny potrafią ten zawór na moment rozewrzeć.

To Huxley dał całej tej tradycji jej najtrwalszy obraz: drzwi, nie narkotyk. Próg, nie ucieczkę.

Maria Sabina — serce tej linii

A teraz schodzimy do korzenia — do kobiety, przy której wszyscy panowie z tej listy są tylko gośćmi.

Maria Sabina (ok. 1894–1985) była mazatecką curanderą, uzdrowicielką z Huautla de Jiménez w górach Oaxaca w Meksyku. Nie czytała Huxleya. Nie znała słowa „psychodelik". Robiła to, co kobiety jej ludu robiły od czasów przed Kolumbem: prowadziła veladę — nocną ceremonię uzdrawiania, w której święte grzyby były nie rozrywką, lecz sakramentem, „małymi, które wyrastają" — los niños santos, święte dzieci. Śpiewała nad chorymi całą noc. To była modlitwa, medycyna i nabożeństwo w jednym.

W 1957 roku amerykański bankier i badacz R. Gordon Wasson opisał jej ceremonię w popularnym magazynie „Life" — i świat się na nią zwalił. Do cichej górskiej wioski ruszyły fale obcych, szukających „magicznych grzybów". Tradycja, która przetrwała tysiąclecia w ciszy, została obnażona bez czci. Maria zapłaciła za to wysoką cenę — odrzucenie części własnej społeczności, spalony dom, gorzkie słowa pod koniec życia, że od przyjścia obcych święte grzyby straciły swoją moc.

I to jest najważniejsza nauka tej całej biblioteki — nauka, którą niesie kobieta, nie chemik: że świętości nie wolno brać bez czci. Że jest różnica między progiem, do którego podchodzi się boso, a drzwiami, które się wyłamuje. Maria Sabina jest sercem tej linii nie dlatego, że coś odkryła, ale dlatego, że strzegła czegoś, co my, Zachód, potraktowaliśmy jak towar. Pisząc o niej, kłaniam się jej.

Terence McKenna — dziki głos etnobotaniki

Terence McKenna (1946–2000) był barwnym przeciwieństwem Marii Sabiny — gadatliwym, błyskotliwym amerykańskim etnobotanikiem i mówcą, który całe życie opowiadał o roślinach jako o nauczycielkach gatunku ludzkiego. W książce „Pokarm bogów" (oryg. Food of the Gods, 1992; polskie wydanie: Okultura, tł. Dariusz Misiuna, 2007) wysunął śmiałą — i do dziś sporną — hipotezę, że to właśnie kontakt naszych przodków z roślinami psychoaktywnymi mógł przyspieszyć rozwój ludzkiego umysłu i języka.

Trzeba uczciwie powiedzieć: to hipoteza, nie ustalona nauka — sam McKenna nazywał ją prowokacją myślową, a większość naukowców jej nie podziela. Ale McKenna oddał tej bibliotece coś cennego: dziką wyobraźnię, pytanie „a co, jeśli natura jest mądrzejsza, niż sądzimy?". Czytam go jak czyta się poetę kosmologii — nie po fakty, po rozmach.

Michael Pollan — powrót nauki, trzeźwym głosem

I wreszcie nasza epoka. Michael Pollan (ur. 1955) — szanowany amerykański dziennikarz, znany z książek o jedzeniu — w „Jak zmienić swój umysł?" (oryg. How to Change Your Mind, 2018; polskie wydanie: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, tł. Maciej Lorenc) zrobił rzecz, która tę całą podziemną tradycję wprowadziła z powrotem do salonu: opisał odradzające się poważne badania naukowe nad psylocybiną i innymi substancjami (Johns Hopkins, Imperial College) trzeźwym, sceptycznym, dziennikarskim głosem. Książka stała się bestsellerem, doczekała się serialu — i sprawiła, że temat przestał być wstydliwy.

Pollan domyka łuk, który zaczął się przy ognisku Marii Sabiny: od rdzennej modlitwy, przez literackie drzwi Huxleya i dziką wizję McKenny, z powrotem do laboratorium — ale tym razem laboratorium, które zaczyna z pokorą pytać o to, co kobiety z Huautla wiedziały od zawsze: że są stany duszy, w których człowiek dotyka czegoś większego, i że trzeba je traktować świętie.

Most do Twojej karty — Księżyc, Ziemia, PachaMama

Ta linia jest kobieca i ziemska — i dokładnie tam spotyka Twój kosmogram:

• Księżyc — matka, łono, cykliczność, woda, noc. Velada Marii Sabiny była nabożeństwem księżycowym; cała ta tradycja należy do nocnej, księżycowej połowy duszy.
• Żywioł ziemi (Byk, Panna, Koziorożec) — ciało, natura, korzeń, rośliny. To dom tej mądrości: nie w głowie, lecz w glebie pod stopami.
• Czwarty dom — dom, przodkowie, ziemia rodzinna. Tradycja roślin jest dziedzictwem przodków, przekazywanym przez linie kobiet.
• PachaMama — w tradycji andyjskiej żywa Matka-Ziemia. Cześć dla niej to nie metafora: to postawa, w której Ziemia jest kimś, nie czymś. (Piszemy o pokrewnym rozpuszczeniu granic ja przy Alanie Wattsie i Neptunie.)

Gdy w Twojej Księdze Duszy mówimy o powrocie do źródła, o ciele jako świątyni, o przodkach w Twojej linii — mówimy językiem, którego Maria Sabina była mistrzynią na długo przed tym, zanim Zachód wymyślił dla niego naukowe słowa.

Pytanie na koniec

Maria Sabina powiedziała kiedyś, że uzdrawiają nie grzyby, lecz to, co święte, czego grzyby są tylko bramą. Cała ta biblioteka — od Jamesa po Pollana — krąży wokół jednej intuicji: że rzeczywistość jest większa niż jej użytkowy plasterek, i że czasem warto uchylić drzwi, ale zawsze trzeba wracać do domu, by żyć tym, co się zobaczyło.

Gdzie w Twoim życiu traktujesz coś świętego jak towar — bierzesz, zamiast podejść z czcią? I co by się zmieniło, gdybyś dziś stanął przed tym boso?

Mapa pokazuje kierunek. Do źródła wraca się powoli, z szacunkiem — i we własnym czasie.