reżyser filmowy i teatralny
Andrzej Wajda
1926–2016 · Suwałki
„Polska jest moim materiałem. Inny reżyser potrzebuje wody, ja potrzebuję polskiej historii."
Andrzej Wajda — reżyser polskiej historii XX wieku w obrazach. *Kanał* (1956), *Popiół i diament* (1958), *Człowiek z marmuru* (1977), *Człowiek z żelaza* (1981, Złota Palma), *Katyń* (2007), *Wałęsa. Człowiek z nadziei* (2013). 50 filmów, 6 dekad pracy, Oscar honorowy 2000. Czytamy jego kartę nie po to, żeby tłumaczyć dlaczego "ciągle ta polska historia" — bo Wajda sam wielokrotnie odpowiadał: "Bo nikt jej nie zrobi za nas". Patrzymy na strukturę, która utrzymała tę nieustępliwą tematykę przez 60 lat. Manifesting Generator 3/5 Emotional, Ryby z Księżycem w Skorpionie (jak Kapuściński!), Droga Życia 9. Trzy systemy mówią o jednym: **człowiek wielokanałowy, czekający na zaproszenie historii, zawsze gotowy odpowiedzieć**.
Human Design
Manifesting Generator
Autorytet: Emotional · Profil: 3/5
Kosmogram
Słońce w Ryby
Księżyc: Skorpion · ASC: Lew
Numerologia
Droga Życia 9
Humanitarysta, Mistrz odejścia
✦ Human Design
Manifesting Generator 3/5 — co to znaczy
Manifesting Generator — hybryda. Wajda jest najlepszym dowodem na hybrydowość MG: kręcił filmy fabularne, dokumenty, opery, sztuki teatralne (sławne Hamleta z 1989), był dyrektorem teatru (Stary Teatr w Krakowie), współzałożycielem Studia Filmowego "X", wykładowcą w Łodzi. Wszystko jednocześnie. To jest MG: nie wybiera "albo film, albo teatr"; wybiera "i film, i teatr, i wykład".
Emotional Authority — przez falę. Wajda nie kręcił filmów impulsywnie. Człowiek z marmuru dojrzewał od końca lat 60. (scenariusz Aleksander Ścibor-Rylski), nakręcony 1977. Katyń dojrzewał 60 lat (Wajda stracił ojca w Katyniu w 1940), nakręcony 2007. Tatarak (2009) dojrzewał od opowiadania Iwaszkiewicza z lat 60. Emotional czeka, aż fala emocji się ustabilizuje.
Profile 3/5 — Męczennik-Heretyk. Trójka uczy się przez błąd — Wajda miał porażki publiczne (np. Korczak (1990) został krytycznie przyjęty), ale każda porażka była materiałem dla następnego filmu. Piątka projektuje autorytet — Wajda był widziany jako "ojciec polskiego kina" od Pokolenia (1955), choć on sam tego nie chciał. 3/5 to "ekspert, który robi błędy publicznie, ale ciągle jest pytany o rozwiązanie".
✦ Kosmogram
Słońce, Księżyc, Ascendent — trzy warstwy
Słońce w Rybach (15°) — esencja kontemplacji, mistycznej otwartości, granicy między światami. Wajda nie kręcił "historii politycznej"; kręcił "historii ludzkiej zatopionej w polityce". Popiół i diament nie jest filmem o powstaniu warszawskim; jest filmem o tym, jak Maciek Chełmicki musi zabić człowieka, którego nie zna. To jest Ryba — granica człowieka jest większa niż granica polityki.
Księżyc w Skorpionie — emocje mroczne, nieuległe, bezkompromisowe. Wajda nie robił "happy endów". Kanał kończy się śmiercią wszystkich. Popiół i diament kończy się śmiercią Maćka na śmietniku. Katyń kończy się masową egzekucją. Wałęsa kończy się otwartym pytaniem o jutro. To Skorpion w Księżycu: nie obiecujemy pocieszenia.
Ascendent w Lwie (jeśli 14:00 trafna) — twarz publiczna dostojna, charyzmatyczna, autorytarna. Wajda na planie filmowym był legendarnie autorytatywny — wszystko musiało być dokładnie po jego myśli. To Lew Ascendant: scena jest moja, słuchajcie.
✦ Numerologia
Droga Życia 9 — Humanitarysta, Mistrz odejścia
Droga Życia 9 — Humanitarysta, Mistrz odejścia. 1+9+2+6+3+6 = 27 → 2+7 = 9. Liczba 9 — "Humanitarysta, Mistrz odejścia". Dziewiątka jest archetypem zakończeń, pożegnań, wielkich syntez. Człowiek 9 przychodzi, żeby zamykać epoki, podsumowywać, pomagać innym przejść.
Wajda dosłownie tym był: zamykał epokę polskiej martyrologii (Kanał, Popiół i diament, Pokolenie), epokę socrealizmu (Człowiek z marmuru), epokę PRL (Człowiek z żelaza), epokę przemilczenia Katynia (Katyń). Każdy jego film "zamykał" pewien rozdział narodowej pamięci. To jest Mistrz Odejścia — pomaga społeczeństwu przejść.
Cień 9: melancholia, niemożność cieszenia się obecnym, ciężar przeszłości. Wajda słynął z melancholii — sam o tym pisał w Podwójnym spojrzeniu (autobiografia). "Skończyłem film. Co teraz?" — to było jego refren. Dziewiątka kończy, ale nie wie, co dalej. Każdy film był pożegnaniem czegoś, ale nie powitaniem.
✦ Synteza trzech systemów
Co się powtarza w trzech językach
MG Emotional 3/5 + Ryby z Skorpionem + Droga 9: trzy systemy zgodne co do trzech motywów. Pierwszy — wielokanałowość pracy bez utraty koherencji. MG (równolegle wiele projektów) + Profile 3/5 (próbuje i poprawia) + Droga 9 (zamyka cykle). Wajda przez 60 lat kręcił filmy, ale też reżyserował teatry, prowadził Studio X, uczył w Łodzi, działał politycznie po 1989. Większość ludzi by się rozproszyła. Wajda nie — bo MG ma na to silnik.
Drugi motyw: kino jako akt etyczny, nie estetyczny. Ryby (mistyczna granica) + Skorpion (bezkompromisowość) + Droga 9 (humanitarysta). Wajda nie kręcił "dla sztuki"; kręcił, żeby zamknąć rozdział, którego naród nie mógł zamknąć sam. Katyń nie był "ładnym filmem" — był aktem pamięci. To jest Droga 9 z motywem Tischnera: "kto chce ojczyzny, niech zbiera kamienie".
Trzeci motyw: emocja pochłaniająca, ale opóźniona. Emotional + Skorpion = emocja głęboka, ale dojrzewająca latami przed wyrażeniem. Wajda nie kręcił reakcyjnie. Człowiek z marmuru nie był reakcją na cenzurę PRL — był projektem od dekady. Wałęsa nie był reakcją na bieżącą politykę — był projektem od końca lat 90.
Co Tischner powiedziałby — Tischner cenił Wajdę bardzo wysoko, oglądał Człowieka z żelaza na premierze. Tischner pisał, że "Wajda widzi naród przez twarz pojedynczego człowieka". Maciek Chełmicki, Birkut, Wałęsa — wszyscy są pojedynczy. To jest Tischnerowski Lévinas: twarz Drugiego jest większa niż system. Wajda przez Ryby + Skorpion + 9 robił dokładnie to.
Krytyka uczciwa: Wajda był też politycznie kontrowersyjny — popierał Komorowskiego przeciwko Kaczyńskiemu, krytykował PiS w 2015, Powidoki (2016) był odczytywany jako alegoria współczesnej polityki. Niektórzy to chwalą, inni krytykują. Karta natalna nie usprawiedliwia ani nie potępia tych decyzji — pokazuje, że człowiek z Drogą 9 i Skorpionem w Księżycu nie potrafi milczeć, gdy widzi "kolejne zamknięcie" historii.
Ostatnia uwaga: Wajda zmarł w 2016, mając 90 lat, pracując do ostatnich dni nad Powidokami. To jest klasyczne Generator + Droga 9: silnik nie wyłącza się; trzeba dokończyć ostatni rozdział. Wajda dokończył. Karta pokazuje strukturę, ale nie pokazuje wyboru pracowania do końca. Wybór był jego.
Bibliografia
Co warto przeczytać samej/samego
Kanał(1956)
powstanie warszawskie — przełom polskiego kina
Popiół i diament(1958)
film o powojennym terminowym losie
Człowiek z marmuru(1977)
mit i kontestacja PRL
Człowiek z żelaza(1981)
Złota Palma — kino Solidarności
Katyń(2007)
rozliczenie z ojcowską stratą
Inne mapy z Inspiracji
A twoja mapa?
Przeczytałeś mapę Tischnera, Lema, Szymborskiej. Może czas na własną — w tych samych trzech językach, polskim głosem, bez ezo-bełkotu.